Tâm sự Sự hối thúc nhức nhối của vietrap dưới góc nhìn hiện sinh

[Châu Quốc Đạt]

Rap – từ những con phố bụi bặm Bronx, nơi Grandmaster Flash quăng tiếng beat như một lối thoát khỏi nghèo đói, đến những vần thơ đầy ẩn dụ của Aesop Rock, nơi từng câu chữ nặng như đá tảng đè lên trí óc người nghe – chưa bao giờ chỉ là âm nhạc. Nó là tiếng gào bản thể, là cách con người chống lại cái phi lý của đời sống. Khi Nas viết “Life’s a bitch and then you die”, đó không chỉ là câu chuyện về khu phố New York, mà còn là một tuyên ngôn hiện sinh: đời vô nghĩa, nhưng ta vẫn phải tồn tại, phải gào lên để chứng tỏ mình còn sống. Khi Kendrick Lamar ném cả nỗi đau da màu vào “To Pimp a Butterfly”, anh không chỉ kể chuyện xã hội, mà đang phơi bày bi kịch con người bị nghiền nát trong lịch sử, vẫn cố bám lấy một ý nghĩa nào đó để thở. Rap chưa bao giờ chỉ là nhạc. Ở Mỹ, nó khởi đầu như tiếng trống rỗng vang từ Bronx – nơi con người bị bỏ quên tìm cách khắc tên mình lên nhịp. Nas từng viết “Life’s a bitch and then you die” như một định nghĩa của chủ nghĩa hiện sinh đường phố. Aesop Rock thì chất chồng ẩn dụ, biến tiếng beat thành mê cung nơi ý nghĩa tan rã. Ill Bill, Necro, những tay horrorcore biến sự phi lý của đời sống thành máu me, thịt vụn và tiếng thét, để chứng minh rằng cái vô nghĩa chỉ có thể chịu đựng bằng cách lột trần nó.



Rap quốc tế là triết học trong tiếng gào – và Vietrap, dẫu trẻ, cũng mang chung mạch nhức nhối ấy. Nghe Datmaniac đọc dày đặc chữ, ta thấy một Sartre giữa Sài Gòn, gồng mình ném từng vần như thể đó là hơi thở cuối cùng. Chú Ba – “ông chú” của rap Việt – khạc ra những tiếng cười chua chát, như một Camus biết rõ đời là phi lý nhưng vẫn ngồi uống cà phê, hút thuốc và quăng lyric để khẳng định: sống là chống lại sự vô nghĩa. Torai9 dựng cả thế giới bằng vần điệu, vẽ nên một trường ca hiện sinh, nơi ký ức, triết học và bóng tối đan nhau. MC ILL ngầu như một triết gia đường phố, vừa gắt vừa tự vấn, còn Acy thì như một kẻ phiêu du siêu thực, đập nhịp và thổi vào đó cái hỗn loạn vừa cá nhân vừa tập thể. Nhưng cái nhức nhối của Vietrap còn khốc liệt hơn: nó bị kẹt trong một xã hội vừa khát khao sáng tạo, vừa kìm hãm tự do. Rapper Việt không có Bronx, không có Brooklyn, nhưng lại có ngõ hẻm Sài Gòn, góc tối Hà Nội, những khu công nghiệp, những ký túc xá chật chội – nơi lời rap vang lên như than thở, như nguyền rủa, như cầu nguyện. Mỗi track underground phát ra không phải để “nổi tiếng” đơn thuần, mà để chứng minh một điều: ta không câm lặng.

Cái đau, cái nhức nhối ấy – rap biến thành âm nhạc, nhưng thực chất là một cú đấm triết học. Và nó lan sang Việt Nam. Cộng đồng Vietrap không tách khỏi dòng chảy ấy, mà đứng trong một hiện trường riêng: sự lạc lõng của tuổi trẻ trong một đất nước chuyển mình, nơi quá khứ nặng như bóng đè và tương lai mờ đục như khói thuốc. Người trẻ cầm mic, bật beat, quăng lyric – không chỉ để giải trí, mà để chống chọi với cảm giác mình vô hình.



Nhưng song song với khát vọng ấy, cộng đồng Vietrap cũng đang chịu căn bệnh thời đại: rap ăn liền. Những track vội vàng, công thức, dễ dãi, sinh ra chỉ để nuôi view và trend TikTok – nó giống fast food cho lỗ tai, khiến cộng đồng chật chội hơn, mất đi nhịp tim gốc. Đó là sự tha hóa của rap: từ hành vi hiện sinh chống lại vô nghĩa, nó bị nuốt ngược trở thành sản phẩm tiêu thụ vô nghĩa. Nếu triết học hiện sinh hỏi: sống để làm gì?, thì rap ăn liền trả lời bằng im lặng – vì nó chẳng hỏi gì cả.

Trong sự đối lập ấy, cái nhức nhối của Vietrap hiện ra càng rõ: vừa muốn sống thật, vừa bị hút vào guồng giải trí rẻ tiền. Mỗi lyric nghiêm túc trở thành một vết thương tự khắc vào thân, để chống lại biển nhạc nhựa bao quanh. Nhưng chính trong cuộc giằng xé đó, rap Việt chứng minh mình tồn tại – vì chỉ có kẻ thật sự sống mới cảm thấy đau. Nếu Aesop Rock dùng ẩn dụ như mê cung để giấu cái đau, thì nhiều rapper Việt cũng đang xây mê cung riêng: punchline bẩn thỉu, vần điệu ngang ngược, story đầy máu và bóng tối. Đó không phải sự ngẫu nhiên, mà là biểu hiện hiện sinh: càng không tìm được lối thoát, càng phải biến chính sự lạc lối thành nghệ thuật.



Và nếu đẩy góc nhìn xa hơn, Vietrap không chỉ là hiện sinh, nó còn là siêu thực. Mỗi con beat là cánh cửa mở ra thế giới nơi phố Sài Gòn biến thành mê cung Kafka, nơi ánh đèn neon Hà Nội chảy dài như máu loãng, nơi rapper bước đi như kẻ mộng du, vừa nói vừa mửa ra từng câu chữ cháy bỏng. Những track underground giống như giấc mơ Dali: con cá voi mắc kẹt trên mái nhà, con tem dán lên mặt trăng, hay một micro biến thành khẩu súng bắn thẳng vào hư vô. Chính trong cơn thôi thúc ấy, nhức nhối bắt đầu lộ diện. Người trẻ trong Vietrap muốn vươn lên, muốn được nghe, muốn được nhìn thấy; nhưng càng hét to, họ lại càng cảm nhận sự cô độc. Sân khấu ảo của mạng xã hội cho họ tiếng vỗ tay ảo, lượt view lạnh lùng, nhưng hiếm khi chữa lành sự khát khao được công nhận như một con người thật. Họ rap để khẳng định “tôi tồn tại”, nhưng càng khẳng định, họ càng đối diện với câu hỏi hiện sinh: tồn tại để làm gì?Nhức nhối của cộng đồng Vietrap chính là nhức nhối của hiện sinh: muốn vượt thoát khỏi sự vô nghĩa, nhưng lại nhận ra rằng ý nghĩa không có sẵn. Nó chỉ xuất hiện khi từng rapper dám đối diện với chính mình, dám thừa nhận sự cô độc, và biến nó thành ngôn ngữ. Cộng đồng Vietrap, vì thế, là một bức tranh tập thể của những linh hồn đang đi tìm căn cước trong đêm tối – nơi beat vang lên như nhịp tim, và lyric là bằng chứng cho một bản thể chưa từng ngừng gào thét để được biết đến.

Vậy Viet rap có tồn tại đúng?